آریا عظیمینژاد میگوید: ما میخواهیم مخاطب را از این هیاهو و از این ریتم بسیار تند زندگی امروز دور کنیم. میخواهیم مخاطب با رجوع به درونیات خودش از این سر و صدا فاصله بگیرد و لحظاتی را با موسیقیِِ برآمده از طبیعت بگذارند.
در یکی از اتاقهای فرهنگسرای نیاوران آریا عظیمینژاد و سید احمد حسینی رو به روی هم نشسته و مشغول نوازندگی هستند. سید احمد حسینی دوتارش را خیلی آرام مینوازد و نوایی تغزلی دارد. سرما خورده و صدای گیرایش کمی گرفته است. آریا عظیمینژاد خونسرد و آرام رو به روی حسین نشسته و سه تار مینوازد.
سید احمد حسینی میخواند آرام و زمزمه گون و آریا عظیمینژاد در مسیر دیگری برای پس زمینه آواز او نوازندگی میکند. بیش از آنکه در پی هم صدایی با ساز و آواز حسینی باشد، میخواهد برای آواز فضاسازی کند. این برخوردی امروزی با یک موسیقی چند صد ساله است. مشخص است که این ساختار در حین همنوازی آنها در حال شکل گرفتن است. سید احمد حسینی دوتارنواز کتولی است و مقامات کتول را مینوازد.
آریا عظیمینژاد اولین چیزی که درباره کنسرت پیش رو میگوید را ما در حین تمرین دیدهایم: در اجرای ما بداهه و ساخت توامان با هم اتفاق میافتد. یعنی ما چیزهایی از قبل ساخته شده داریم و بخشی هم کاملا بداهه است.
این کنسرت “ریشههای واژگون” نام دارد. عظیمینژاد دلیل این نامگذاری را قابلیتهای به روز کرده موسیقی مقامی ما میداند: منظور از واژگون بودن، ریشههایی است که در دل خاک هستند و خیلیها میگویند که دیگر کهنه شدهاند؛ در صورتی که اینطور نیست آنها هنوز حیات دارند. ما باید نگاهمان را به موسیقی مقامی عوض کنیم. این موسیقی همان چیزی است که ناخودآگاه بهصورت نسل به نسل به مردم انتقال داده شده و در واقع این موسیقی در ما نهادینه شده است.
انصافا نباید این نکته را از ذهن دور داشت که بخش عمدهای از شناخته شدن موسیقی مقامی کتول در نزد مردم و حتی درصدی از خواص به واسطه استفاده آریا عظیمینژاد از این موسیقی در آثار موسیقی متناش است. بخشی از موسیقی سریال “پایتخت ۳” که در ایام نوروز پخش شد، برگرفته از موسیقی مقامی کتول بود. که در شهرت این موسیقی مهجور در نزد مردم نقش به سزایی داشت. عظیمینژاد درباره چیزی که در کنسرت اتفاق میافتد اینگونه توضیح داد: کنسرت بر پایه دو تار کتولی و موسیقی مقامی کتول است. البته با همراهی و همنوازی سه تار. میتوان این بحث را مطرح کرد که به احتمال قوی سه تار نشئات گرفته از دوتار است. در واقع به نوعی نسل بعدی این ساز کهن محسوب میشود.
در واقع به گفته عظیمینژاد در این کنسرت همراهی دوتار و سه تار به نوعی نشان دهنده این است که این سازها هم خانواده هستند و میشود به شکل موزیکال این تشابه را نشان داد.
این کنسرت دو بخش دارد. بخش اول “خاک” نام دارد و بخش دوم “افلاک”. آریا عظمینژاد بخش اول را اینگونه توصیف میکند: در بخش اول کنسرت ما با یک فضای درونی مواجهایم. یعنی فضایی شخصی دارد. آوازهایی که در این بخش خوانده میشود عاشقانههایی است که در خلوت و تنهایی معنا پیدا میکنند در یک سکون و آرامش.
اما شاید از خودتان بپرسید که چرا آریا عظیمینژاد میخواهد در هیاهو شهر پر ترافیک تهران عاشقانههایی تغزلی اجرا کند: ما میخواهیم مخاطب را از این هیاهو و از این ریتم بسیار تند زندگی امروز دور کنیم. میخواهیم مخاطب با رجوع به درونیات خودش از این سر و صدا فاصله بگیرد و لحظاتی را با طبیعت بگذراند. شاید تنها موسیقی که همسو و هم شکل با طبعیت است، همین موسیقی مقامی است چون هنوز هم منشا آن طبیعتی است که هیاهو هنوز چندان به آن راه پیدا نکرده است.
بخش دوم کنسرت “افلاک” نام دارد. در این بخش سازهای کوبهای هم اضافه میشوند. سازهایی که از ابداعات فرهاد صفری هستند: در بخش دوم ما از کوبههایی که سازهای ابداعی فرهاد صفری استفاده میکنیم. سازهایی که رنگ صدایی متفاوتی دارند از آنچه که تاکنون در موسیقی ایرانی استفاده میشده است. سازهای ایشان در سالهای اخیر مورد استفاده هنرمندان بسیاری قرار گرفته است.
در این بخش حامد دژبراز باژنگ و خود فرهاد صفری تمبک، زروان، بادیه و کارنگ مینوازند.
سید احمد حسین با صدایی گرفته برای ما از کتول و موسیقی کتولی میگوید: در موسیقی کتول ما سه مقام داریم؛ “هرایی”، “راسته مقام” و “کله کش”. موسیقی کتول نشأتگرفته از طبیعت، جنگل و کوه است البته اجرایی که ما خواهیم داشت با موسیقی اصیل کتول تا حدی متفاوت خواهد بود و من علاقهمند بودم که کار امروزیتر اجرا شود، زیرا موسیقی کتول بهصورت اصیل، کمی خشنتر است و با صدای بلند اجرا میشود. در حال حاضر هم ارتباط جوانان با این موسیقی کم شده است. در این اجرا بیشتر مقام “کله کش” را اجرا خواهیم کرد. این مقام در قیاس ما دیگر مقامها موسیقی آرامتری دارد ولی اوج موسیقی کتولی است که غمگین و درونگرا است.
اشعاری که در موسیقی مقامی کتول خوانده میشود همه دوبیتیهایی هستند که سینه به سینه در گذران صدها سال باقی ماندهاند. یکی از وجه تمایزهای موسیقی مقامی کتول با دیگر موسیقیها همین دوبیتیها هستند. حسینی میگوید: در گذر این سالها تغییرات جزیی در بعضی کلمات اتفاق افتاده ولی آوازها همان آوازهای قدیمی و کمی لطیفتر و نرمتر است.
حسینی همچنین درباره تفاوت دوتار کتول با دوتار خراسانیها و ترکمنیها هم به نکته جالبی اشار کرد: آنچه خیلی با موسیقی خراسان متفاوت است، جنس صدای ساز است. بهطور کلی، هرچه از شرق به سمت غرب حرکت کنیم، صدا بمتر میشود؛ اما دوتار کتول بینابین است، یعنی نه بم و نه زیر است.
بعد فرهاد صفری و حامد دژبراز به عظیمینژاد و حسینی اضافه میشوند و یک قطعه را برای ما اجرا میکنند. قطعهای شنیدنی از بخش “افلاک” اجرا میکنند. حسینی آوازی مویه گون میخواند. به نظر میآید کنسرت شنیدنی برای مخاطبانی تهرانی باشد. کنسرتی که طی سه شب از ۱۲ تا ۱۴ مهرماه ساعت 21:30 در فرهنگسرای نیاوران برگزار خواهد شد. علاقمندان هم میتوانند با مراجعه به سایت تیوال بلیت این کنسرت را تهیه کنند.
